Gratis geld voor de armen werkt wél

17 januari 2017

Geld geven aan de armen leidt tot veel discussie. Het zou mensen lui maken en is bovendien onbetaalbaar. Maar uit onderzoek van UNICEF en de Voedsel- en Landbouworganisatie blijkt dat het een van de meest effectieve manier is om extreme armoede uit te bannen. Joost Opstelten, werkzaam bij UNICEF Nederland, legt uit waarom. 

Vorige week startte Finland als eerste Europese land met een maandelijks basisinkomen voor werklozen. Gelijk barstte in Nederland de discussie los. Het basisinkomen zou mensen lui maken en is bovendien onbetaalbaar. Een vergelijkbare aanpak, waarbij arme mensen in ontwikkelingslanden gratis geld krijgen, roept dezelfde weerstand op. Geeft dit armen de sleutel tot een luilekkerland met bier en sigaretten? Nee. Het is een van de meest effectieve manieren om extreme armoede uit te bannen, blijkt uit onderzoek van de UNICEF en de Voedsel- en Landbouworganisatie.

Cash transfers heten ze en het werkt hetzelfde als het basisinkomen in Finland. De allerarmste huishoudens in ontwikkelingslanden ontvangen elke maand een onvoorwaardelijk geldbedrag, zonder daar iets voor te hoeven doen. Net als bij het basisinkomen zijn er veel tegenstanders van deze methode. Toch is het een van de belangrijkste manieren om de vicieuze cirkel van extreme armoede te doorbreken. 

Hardnekkig

De maandelijkse cash transfers bestrijden zowel acute als langdurige problemen, blijkt uit recente cijfers van de het rapport ‘From evidence to action’. Op de korte termijn geeft het gezinnen een extra maaltijd of kunnen ze naar de dokter. Op de lange termijn stimuleert het de lokale economie; de vraag naar goederen van de lokale markt neemt toe. Er stroomt weer geld. Bovendien helpt het armen om hun eigen inkomsten te vergroten, doordat ze bijvoorbeeld een naaimachine kopen. Daarnaast zijn de vruchtbaarheidscijfers lager, doordat vrouwen met een hoger inkomen  minder kinderen krijgen. Ook op nationaal niveau zijn de effecten te zien. Zo steeg in Zambia de landbouwproductie met 50 procent, doordat families zaden en kunstmest konden betalen.

De vrees dat dit gratis geld de bevolking hulpafhankelijk zal maken is hardnekkig. De families krijgen het geld immers zonder er iets voor te doen; daar moeten ze wel lui van worden. Evaluaties van cash transferprogramma’s uit 2015 laten het tegenovergestelde zien. De financiële ondersteuning is voor veel mensen de enige kans om hun situatie structureel te verbeteren. Investeringen in onderwijs voor kinderen of een eigen bedrijf zorgen ervoor dat deze families in de toekomst juist geen hulp meer nodig hebben.

Vrijheid

Sommigen twijfelen of de ontvangers het geld wel besteden aan de juiste dingen. Het is tenslotte bedoeld voor zaken als voeding en onderwijs, niet voor alcohol of sigaretten. Veel onderzoek, waaronder dat van UNICEF en de Voedsel- en Landbouworganisatie toont aan dat het geld wel degelijk goed wordt uitgegeven. Het laat een toename zien in de bestedingen aan onder meer medicijnen, landbouwproducten en schooluniformen; nuttige bestedingen dus.

Toch blijft de vraag bestaan waarom gratis geld verstrekken beter is dan de armen specifiek een geit of schoolboeken te geven. De onvoorwaardelijke geldbedragen zijn veel flexibeler en daarmee beter toe te passen op verschillende huishoudens. De arme gezinnen weten zelf het beste wat ze nodig hebben. Met het geld kunnen ze investeren in dingen die zij in hun specifieke geval nodig hebben. Bovendien geeft het geld de families waardigheid. Zij hebben de vrijheid om over hun eigen acties te beslissen, in plaats van dat iemand van buitenaf aan hen oplegt wat zij moeten doen. 

Lange adem

Zijn er dan helemaal geen nadelen? Jawel. Het vereist een lange adem. Om extreme armoede in een land echt uit te bannen is het noodzakelijk om zeker vijftien jaar in deze methode investeren. De invoering van cash tranfersystemen kost tijd. Het moet namelijk worden ingepast in nationale overheidsstructuren en lokale voorzieningen. Ook op individueel niveau kan het vervolgens lang duren voordat investeringen uiteindelijk leiden tot duurzame verandering. Een kind moet een aantal jaar naar school, voordat het een vak heeft geleerd en kan gaan verdienen. Of het verbouwen van gewassen levert de eerste jaren maar beperkte winst op.

Bovendien is het duur. Het aantal mensen dat leeft in extreme armoede is groot. Dit betekent dat er jaarlijks miljoenen euro’s vrijgemaakt moeten worden om al die mensen te bereiken. Het grootste deel van de last ligt bij de overheden van ontwikkelingslanden zelf. Zo heeft Mozambique sinds 2008, met steun van Nederland, een cash transfersysteem dat de Mozambikaanse overheid op dit moment voor 90 procent zelf financiert. Met slechts 0,5 procent van het Bruto Nationaal Product worden daar meer dan 400.000 huishoudens bereikt. Op de totale rijksbegroting is het daarmee een zeer kleine uitgavenpost.

Uithuwelijken

Verder sluiten cash transfers perfect aan op het ontwikkelingshulpbeleid van Nederland. Het bevorderen van vrouwenrechten is daarin een van de speerpunten. Cash transfers dragen daaraan bij doordat het vrouwen economisch onafhankelijker kan maken. Deze emancipatie kan ervoor zorgen dat families minder snel geneigd zijn om hun dochters uit te huwelijken of te laten besnijden.  

Cash transfers hebben bewezen effect, zowel voor de individuele huishoudens als voor de ontwikkeling van een land als geheel. Het is tijd dat gratis geld geven wordt erkend als dé methode is om extreme armoede te doorbreken.

Gebruikte bronnen: 

  • Food and Agriculture Organization of the United Nations, UNICEF en Oxford University Press, From Evidence to Action: The story of cash transfers and impact evaluation in sub-Saharan Africa (Oxford 2016).
  • Jessica Hagen-Zanker, Francesca Bastagli, Luke Harman, Valentina Barca, Georgina Sturge en Tanja Schmidt, Understanding the impact of cash transfers: the evidence (London 2016).
  • UNICEF, Can Unconditional Cash Transfers Lead to Sustainable Poverty Reduction? Evidence from two government-led programmes in Zambia (2016).

Onderzoek en artikelen (Engelstalige links)

In deze infographic worden de mythes en realiteit rondom cash transfers in beeld gebracht.

Meer lezen over social protection? Mail & Guardian maakt reportages over dit onderwerp.