Dennis op werkbezoek in Bhutan

14 juni 2012

UNICEF- medewerker Dennis Arends is op bezoek geweest in Bhutan. Samen met partner Wavin (Europees marktleider op het gebied van kunststof leidingen) bekijkt UNICEF hoe ze scholen kan voorzien van veilig drinkwater door regenwater op te vangen. Dennis vertelt vanuit het verre Azië hoe Wavin de scholen op een innovatieve manier kan helpen.

Dag 1: Bhutan weet wat het wil, zoekt soms nog naar hoe

Eindelijk was het dan zover, de eerste dag van ons  werkbezoek aan Bhutan, samen met Ge Harmsen en Annika Brouwer van partner Wavin. Na een reis van meer dan 24 uur hebben we goed kunnen acclimatiseren. De aankomst bracht ons direct al in een soort zen-modus, want de terminal lijkt meer op een tempel en de maximumsnelheid van het vliegveld naar de hoofdstad Thimpu is 50km per uur. En daar houdt men zich hier aan. We zijn op de Bhutaanse A1 niet ingehaald terwijl we zelf vaak 40km per uur reden.

Eindelijk mogen we dan gaan beginnen aan ons onderzoek hoe Wavin de kennis en materialen zou kunnen inzetten voor het opslaan van regenwater voor de waterhuishouding van scholen. Het is geen gewoon donorbezoek, en het is dus best spannend hoe het allemaal gaat lopen. Zouden onze plannen wel uitvoerbaar en duurzaam genoeg zijn?

kaart

 

Bhutan ligt in de Himalaya, ingeklemd tussen China, Tibet en India (Bron: Wikipedia)

Geschoren en strak in pak ga ik in gesprek met functionarissen. Gelukkig maar, want de overheidsfunctionarissen dragen hun prachtig mooie traditionele officiële kledij.  Ze zijn er niet minder vriendelijk en open door. Wat een genot moet het zijn met deze overheid samen te werken; ze weten wat ze willen, zijn weliswaar niet altijd eenvoudig te overtuigen van nieuwe aanpakken, zo vertelden onze UNICEF collega's. Maar als ze eenmaal om zijn, gaat het snel en op een prettige manier.

Regenwateropslag

Gelukkig heeft regenwateropslag in Bhutan prioriteit gekregen, omdat het onderdeel is van de nieuwe vijfjarenplannen. Door deze oprechte interesse hadden we het binnen een paar minuten over technische zaken als milieuvriendelijkheid, duurzaamheid en onderhoud. Ook eventuele innovaties die kunnen helpen om de werkgelegenheid te stimuleren kwamen ter sprake. Er wordt meteen meegedacht, waarbij de staatssecretaris van Onderwijs bijvoorbeeld ook advies vraagt over bedrieglijk simpele zaken als kranen die kinderproof zijn.

Als afsluiter had de Representative, ofwel directeur, van UNICEF Bhutan iedereen uitgenodigd voor een etentje bij haar thuis. Dus onder het genot van een glas wijn bij Bhutanese gerechten, waaronder een van pure chili die ik heb overleefd, hebben we vrolijk verder gekletst. Een veelbelovende start van een week met nog een onzekere uitkomst.

Dag 2: jerrycans als waterkraan en hangmoeders

Het technische onderzoek gaat goed en er lijkt voor de eerste school een oplossing gevonden. Met de juiste wateropvang  kan de school het hele jaar door van water voorzien worden. Gelukkig, de school verdient het. Want de regenwateropvang was nota bene een idee van de Design for Change club van leerlingen die daarmee een internationale prijs won en het ministerie van Volksgezondheid overtuigde om een van de pilotscholen voor regenwateropvang te worden. We genieten verder van een paar heerlijke dans- en zangoptredens van echt talentvolle leerlingen waarbij me opvalt dat het hesje van de meisjes bijna altijd dichtgemaakt is met een button met het koninklijk echtpaar. Ze zijn dus echt overal.

Handen wassen

We waren ook toevallige getuigen van het grondige handen wassen voordat de lunch wordt gegeten-een filmpje van een wasbeurt duurde 50 seconden. Meestal gebeurt dat met behulp van een oude jerrycan waar een gaatje in is gemaakt, een Bhutanese uitvinding van een schoolhoofd. Zij is dan ook een prachtmens dat een UNESCO prijs heeft gewonnen omdat zij samen met ouders zorgt dat arme leerlingen een gezonde warme maaltijd krijgen. De meeste kinderen hebben echter wel lunch mee naar school die ze met vriendjes of met hun moeder eten. Want bij veel scholen zijn er veel 'hangmoeders' die de hele dag op het terrein zitten, kletsen met elkaar en soms even lekker slapen.

Meisjes

Inmiddels gaat 95% van alle kinderen naar school. Maar dit is niet altijd zo geweest. ' s Ochtends stond een jongen van dertien jaar op de speelplaats te wachten op het schoolhoofd om te vragen weer toegelaten te worden. Hij was 6 jaar geleden van school gegaan omdat zijn moeder ziek was en hij thuis moest helpen met de huishouding. Hij zal waarschijnlijk in groep 3 worden geplaatst. Gelukkig niet al te laat in het schooljaar, dat van februari tot december loopt vanwege de strenge kou in de winter. Hopelijk komt het goed met hem, net als met de moeders die niet-formeel onderwijs volgen in de avonduren omdat zij vroeger niet naar school zijn geweest. Nu leren ze Engels omdat ze naar New York willen!

Dag 3: 1000 haarspeldbochten en 204 kinderen

Ik hoop dat ik niet tijdens het schrijven van de blog van vandaag in slaap val. Vandaag moest ik na 5 uur slapen extra vroeg op, al zouden we maar een school gaan bezoeken. Die ene school was dan wel meteen op 4 uur rijden van Thimpu (dus 8 uur op een dag in de auto, oef) langs plaatsen met namen die zo uit Sjakie en de Chocoladefabriek lijken te komen. De lange reistijd kwam voornamelijk door het ontelbare aantal bochten.

Op deze basisschool verblijven 154 kinderen permanent, het is dus eigenlijk een kostschool. En niet omdat het zo'n eliteschool is of omdat het vooral stoute kinderen zijn die de ouders liever niet thuis hebben. Maar omdat het arme kinderen zijn die voorheen soms wel twee dagen lopen van de dichtstbijzijnde school woonden. Er zijn kleintjes van soms 6 jaar oud die dagelijks 2 uur heen en 2 uur terug moeten lopen. En dan gewoon stoer zeggen dat ze daar niet moe van worden.

Verraderlijk idyllisch

De school ziet er zoals veel plattelandsscholen in ontwikkelingslanden verraderlijk idyllisch uit; prachtig gelegen, omringd door bergen, met veel groen en best veel ruimte. En dus ook met een serieus watertekort en slechts twee kranen op de hele complex om handen en borden etc. te wassen.

Tijdens het onderzoek naar de mogelijkheid dit op te lossen door regenwater op te vangen wordt duidelijk dat dit hier helaas niet kan. Het gaat om te veel kinderen die het hele jaar op school verblijven en daarvoor is het totale dakoppervlak te klein. Gelukkig zijn de partners van Wavin, UNICEF Bhutan en de meegereisde ambtenaren van de ministeries van Onderwijs en Volksgezondheid niet voor een gat gevangen. Meteen wordt er naar een anders oplossing gezocht, en gevonden in het aanleggen van een lange pijpleiding vanaf een schone bergstroom een paar kilometer verderop. En ook de beroemde tipitap (een gat als kraan in een gebruikte jerrycan) wordt hier meteen uitgelegd.

Dennis

 

"Gelukkig zijn kinderen overal hetzelfde; verlegen en met een serieus starend gezicht dat openbreekt in een grote glimlach wanneer je contact met ze zoekt. En met dromen zoals een jongetje van 10, die rekenen het leukste vak vindt en later ingenieur wil worden."

Elke dag rijst

Ik ben blij dat er in ieder geval een oplossing gevonden is. Deze kindjes hebben het al zwaar genoeg. Ze krijgen weliswaar drie keer per dag te eten en mogen voor een tweede keer opscheppen, maar dat zou wel betekenen dat ze dan zes borden met rijst en een heel klein beetje groenten of curry eten. Elke dag, behalve een keer in de maand als ze een klein stukje vlees krijgen. En dan nog heeft de school niet genoeg geld om zeep te kopen om de kinderen hun handen echt schoon te krijgen tijdens het wassen.

Dag 4: Bhutanees pragmatisme

Ik schrijf dit op het balkon van een heerlijk hotel aan een oorverdovend ruisende bergrivier. Ik kan mijn eigen gedachten haast niet horen. Eens kijken wat me meer uit het slaap houdt, deze rivier of de talloze blaffende straathonden in Thimpu. Die mogen volgens het Buddhisme niet afgemaakt worden, evenmin als de geliefde yaks. Hiervoor worden dan ook speciale slagers getraind, die elk jaar rond oktober geholpen worden door een mysterieus fenomeen waarbij yaks op onverklaarbare wijze massaal van de berg vallen.

Bad

Schoon water is van levensbelang voor kinderen in Bhutan

Bhutanese aanpak

Ik kan in ieder geval eerder naar bed, want er is hier geen internetverbinding. Vandaag was het de eerste keer dat we in twee aparte groepen werkten. Annika en ik gingen samen één van de 50 recent opgezette crèches en de naastgelegen basisschool bezoeken. Gé en de andere techneuten bezochten de derdepilotschool voor regenwateropvang.  Het was een opmerkelijk gevoel dat ik bij terugkomst als eerste wilde weten of deze school hiervoor geschikt was. Het blijkt dat het logistiek een hele onderneming zal gaan worden, maar dat de voorwaarden er wel zijn. Gelukkig. Ik noem dat de Bhutanese aanpak; op een heel praktische manier kijken naar wat het beste werkt. Dat betekent ook dat er vaak eerst iets in het klein geprobeerd wordt. Als het lukt wordt het daarna ook echt op grote schaal uitgevoerd.

Deze vallei op bijna 3.000 meter hoogte is vooral bekend als favoriete wintervertrek van de bedreigde zwartnek kraanvogel. En wat doen de Bhutanezen, als blijkt dat een basisschool met al het bijhorende kindergekwetter in de open valleivlakte wat dicht bij het moeras staat, waar de kraanvogels graag vertoeven? Dan breken ze de school af en bouwen ze een nieuwe, een paar honderd meter verder op de heuvel. En plaatsen ze de elektriciteitskabels, geheel tegen de gewoonte in, meteen maar onder de grond. Zo kunnen de kraanvogels daar niet tegenaan  vliegen. Kraanvogel blij, toeristen blij, en schoolkinderen blij. Bhutanees pragmatisme.

Volleybal

Dennis en Annika maken tijd voor een spelletje volleybal met Bhutanese kinderen

Net zo pragmatisch is het introduceren van een overheidsbegroting van crècheleidsters. Men zit nog midden in een 5-jarenplan met vaste begrotingen, maar wil wel samen met UNICEF deze recent ingevoerde vorm van onderwijs uitbreiden. Wat een schatjes van kinderen hebben we weer gezien vandaag. Hun leidsters worden betaald  van salarissen voor niet-formeel onderwijs.

Ook in de kloosters helpt UNICEF. Volgens een goed opgezet systeem krijgen tien monniken de verantwoordelijkheid en de sleutel over de douches en toiletten.

Dag 5: Gasa, alles-in-1 en andere cijfers

Vandaag kregen we alles-in-1; een werkbezoek tezamen met een prachtige toeristische uitstap.

De geclaimde meditatieve werking van de luidruchtige rivier op de achtergrond van mijn kamer had inderdaad zijn werk gedaan. Ik had 7 minuten om me te douchen en aan te kleden etc. omdat ik om 6 uur blijkbaar niet wake up knock op de deur had gehoord. We gingen naar Gasa op 2.900 meter hoogte, een district met nog geen 4.000 inwoners. Vanaf Punakha, zo'n 30 minuten van ons hotel, was het 4 uur en 65 kilometer rijden, door 3 districten, met een snelheid van vaak niet meer dan 20 kilometer per uur over een grotendeels afgebrokkelde asfaltweg. De laatste 15 kilometer moeten nu zelfs nog aangelegd worden. Toch is het een hele verbetering, want nog geen 10 jaar geleden was dit 2 dagen lopen vanaf de start van het nationale park, zo'n 20 kilometer van Punakha.

Adembenemend

De route door de bergen was adembenemend. Soms letterlijk, want we reden op de smalle weg, uiteraard zonder vangrail, af en toe akelig dicht langs de afgrond met een diepte van een paar honderd meter. De adrenaline stroomde om meerdere redenen.  Toch lukte het mij, en gelukkig ook Annika van Wavin en Kezang van UNICEF Bhutan, om soms weg te dommelen. Terwijl we uitzicht hadden op bergtoppen met sneeuw, 100 meter of meer lange watervallen op de bergrug aan de overkant van de vallei of prachtige rijstvelden.

Noodhulptent

Eenmaal boven aangekomen valt ons meteen een UNICEF noodhulptent op een grasveldje op. Die deed in 2010 na een ernstige overstroming nog dienst als tijdelijk klaslokaal. Nu fungeert de tent als opslagruimte voor noodhulpmateriaal, zonder bewaking. Zou dit kunnen door de aanwezigheid van de militaire politie die hier haar trainingskamp heeft? Of wellicht doordat in het indrukwekkende 400 jaar oude klooster op 50 meter afstand staat? Het klooster van Gasa heeft ook van UNICEF, uiteraard via de overheid, geld gekregen om vijf fatsoenlijke wc's en vijf douches te bouwen. Gelukkig zagen ze er allemaal kraakhelder uit, dus dat hebben we meteen genoteerd.

Jongetje

Geen wc's

Ook voor Kezang, Education Officer, was de trip eenmonitoring visit. Samen met ons bezocht zij de recentelijk opgezette crèche en de plaatselijke lagere school. Goed nieuws. De crèche met bijna 20 kinderen en een leidster en een assistent, zag er goed onderhouden uit. Ook hier weer een mooi voorbeeld van recyclen; kleine sapflesjes waren omgetoverd tot tandenborstelbekertje en prachtig in een kaarsrechte rij met een gekopieerde foto van het bijbehorende kindje er boven, op kindhoogte aan de muur gespijkerd. Belangrijk gemis zijn de wc's. Dit staat genoteerd voor het gebouwtje dat binnenkort neergezet wordt.

Dag 6:  Derde koning en Wavin brengen voorspoed

Op National Forestry Day brengt Wavin's bezoek weer geluk, want het regent voor de eerste keer dit jaar. En dat is niet alleen goed voor de kleine boompjes die vandaag over het hele land door schoolkinderen geplant worden, maar ook voor de boeren die snakken naar regen voor hun rijstplantages. Velen zijn nog steeds afhankelijk van de monsoen in juni en juli.

 Tijdens onze laatste dag in het veld bezoeken we twee scholen. Een seculiere middelbare school en een kloosterschool. Het blijkt belangrijk dit onderscheid te maken, want de seculiere scholen bestaan nog maar sinds 1961. Voor die tijd waren er alleen maar kloosterscholen, overigens ook pas sinds begin 1900. Het was de derde koning, ook wel de vader van modern Bhutan genoemd, die de leerplicht instelde. En dat werd meteen goed aangepakt. Alsof het militaire dienstplicht betrof werden kinderen door actief huisbezoek gerecruteerd. Mede hierdoor gaat nu 95% van alle kinderen naar de lagere school. Interessant genoeg probeerden in het begin vooral de rijkere families hier onder uit te komen. Daar hebben zij nu spijt van, want de kinderen die toen naar school zijn gegaan bekleden nu belangrijke posities bij de overheid.

Recht op water

Voor de middelbare school van vandaag blijkt regenwateropvang niet de beste oplossing te zijn. Het tekort is nu meer seizoensgebonden en niet meer zo dramatisch als een paar jaar geleden. Toen werden de borden en glazen van 700 kostschoolleerlingen regelmatig in een busje naar een bergbeekje gebracht voor de dagelijkse wasbeurt. Ook heeft de in 2008 gebouwde school veel verspreide gebouwen en een stevig betonnen schoolplein. Toch wordt uiteraard door Wavin, de ministeries van Onderwijs en van Gezondheidszorg samen met de schooldirecteur en een vertegenwoordiger van de provincie een andere oplossing voor het watertekort gevonden. Een expert van het ministerie van Onderwijs vatte gepassioneerd het recht op water als volgt samen: ''We have to be logical and ultimately we have to buldoze the law".

Conclusie

De conclusie van de week is hiermee dat regenwateropvang altijd een belangrijke educatieve rol kan spelen. Kencho van UNICEF Bhutan gaf mooi aan dat doordat kinderen zien hoe moeilijk het is om druppel voor druppel water op te vangen, zij het meer zullen gaan waarderen. Maar ook dat het niet altijd de meest effectieve en economische oplossing is. Dus het is uitermate belangrijk regenwateropvang niet als doel op zich te zien, los van de opvoedende rol, maar als middel; per school moet bekeken worden wat de beste oplossing is voor een duurzame, permanente watertoevoer.

Overigens is het vandaag ook de dag dat de vierde koning werd gekroond. En da's net even iets belangrijker dan National Forestry Day. Want als we voor de eerste van drie klassen met wat zenuwachtige glimlachende pubers vragen wat er zo bijzonder is vandaag, is dat het eerste antwoord. Andere vragen van ons worden eerst wat schuchter beantwoord, maar later komen ze meer los. Hierdoor wordt wel duidelijk dat vooral interactief onderwijs met kritisch denken de volgende stap is, nu bijna iedereen op school zit. De eerste vraag die aan ons gesteld wordt is uiteraard wat we van Bhutan vinden. Een goede tweede is mijn leeftijd. Ik heb overigens nooit geweten dat het zo opvalt als je een vraag probeert de ontwijken door weg te kijken. Ik dacht vroeger altijd dat leerkrachten daar een speciale gave voor hadden.

Vlees

De dag wordt heerlijk afgesloten met een bezoek aan een prachtig sereen gelegen, maar slecht toegankelijk veertiende eeuws klooster met 21 leerlingen. Heerlijk omdat het zonnetje inmiddels weer schijnt en we aan het einde van het bezoek nog even lekker kunnen volleyballen met de monniken. Dat gaat er serieus aan toe, met echte set ups en power smashes. We hebben dan al voor het eerst deze week bij aankomst Coke en Sprite gekregen, in plaats van thee; een extra blijk van respect van de arme monniken voor de buitenlandse gasten. Maar dat was blijkbaar niet genoeg, want er werd ons ook nog eens een lunch aangeboden met vlees dat zij zichzelf maar zeer zelden kunnen veroorloven. Zo tonen zij dat de steun van UNICEF voor de bouw van een wc en douchehok zeer gewaardeerd wordt. Want nu hoeven de jongens niet meer buiten een keer per week, en een voor een, in een houten bad met hetzelfde water te wassen.

Het is de zoveelste keer dat we deze week zien, horen en voelen hoe belangrijk fatsoenlijke toegang tot schoon water is voor een gezond en happy leven, ook in het land van Gross National Happiness.

Dag 9 : Bhutan, een land in stroomversnelling

Zelfs op de laatste dag moesten we behoorlijk vroeg opstaan. Het is vooral een dag vandebriefingmet de ministeries en het UNICEF kantoor om de conclusies van de week af te spreken, en daarmee de steun in natura van Wavin. Dus we dachten pas om 10.00 uur te hoeven beginnen. Helaas. Deze dinsdag is niet alleen alcoholvrij, maar ook een zonder auto's, althans in Thimpu. Op voordragen van de minister van Landbouw heeft het kabinet deze autovrije dag ingesteld, eerst in Thimpu met het idee dit landelijk door te voeren als het goed gaat. Komt me bekend voor; eerst in het klein proberen met de gedachte het daarna landelijk uit te rollen. Opnieuw een voorbeeld van de Bhutanese aanpak.

Klooster

Aangezien we van buiten Thimpu moesten komen, zaten we toch weer om zes uur aan het ontbijt. Alleen op deze manier konden we voor acht uur Thimpu bereiken en voorkomen dat we vanaf de rand van de stad zo'n 50 minuten naar het UNICEF kantoor moesten lopen. Dat leek ons wel fijn na de wandeltocht van vijf uur gisteren naar Tiger's Nest, het prachtig gelegen klooster dat tegen een steile berghelling aangeplakt ligt. Toch was het later op de ochtend heerlijk om van het UNICEF kantoor lekker kletsend over straat naar het ministerie van Onderwijs te slenteren.

Doordat we op een dag tussen Paro en Thimpu op en neer reden, werden we nog eens zeer nadrukkelijk geconfronteerd met de zeer snelle urbanisatie van beide steden. Het lijkt wel of Thimpu sinds een paar jaar helemaal vanuit het niets opgebouwd wordt. Waar vroeger rijstvelden lagen, staan nu gebouwen van zes verdiepingen hoog. Nou ja vroeger, dat is dan niet meer dan zeven jaar geleden. Niet zo lang geleden mochten gebouwen niet eens hoger zijn dan vier verdiepingen. Iedereen komt naar Thimpu, en ook Paro. Deze steden zuigen de bevolking als een magneet naar zich toe. Want daar zijn de nieuwe mogelijkheden, zoals een groot IT complex in Thimpu dat binnenkort gebouwd wordt. Wellicht binnenkort met recht Thimpu Valley genaamd. Het feit dat iedereen vanaf de basisschool in het Engels onderwijs krijgt en dus perfect Engels spreekt, zal zeker helpen.

Veranderingen

De veranderingen gaan dus heel erg snel in Bhutan. Sinds kort zijn er zes onafhankelijke kranten en niet slechts een staatskrant. Dus is er meer open discussie over wat men goed en slecht vindt gaan in het land. En dan heeft de koning ook nog eens een paar jaar geleden besloten dat Bhutan een democratie moest worden. Met een eigen grondwet die het land tot op dat moment helemaal niet had. Dat is in een paar jaar tijd best veel verandering voor een bevolking die tot 1999 nog geen toegang had tot tv.

Deze transformatie wordt dan ook als een van de grote uitdagingen voor Bhutan gezien. Kan iedereen deze veranderingen bijhouden? En zullen ze Bhutan zo uniek houden als het eeuwenlang is geweest? Ik hoop van harte dat het hen lukt zich zo snel bergopwaarts te ontwikkelen als ze zelf te berg op kunnen rennen. Want ik heb niet eerder een land gezien waar de overheid en de bevolking samen zo serieus werken aan de toekomst methappinessen niet materiële welvaart als voornaamste doel.

 

Gerelateerd aan dit onderwerp