Reisdagboek vanuit Oekraine

3 juli 2011

Maurits Bruin, medewerker van de Nationale Postcode Loterij, reisde met UNICEF naar Oekraïne. Dit land gaat het ogenschijnlijk voor de wind, maar er is veel verborgen leed. Vooral onder jongeren die leven met hiv en aids.

Dag 1


dag_1Als je met UNICEF op projectreis gaat, dan bereid je je voor. Op schokkende indrukken, op tranentrekkende ontmoetingen met baby's en tieners. Kortom: op het ergste.

Maar als je landt op de luchthaven van Kiev, dan word je toegelachen door de bekendste voetballer van het land en zie je mooie billboards met promotie voor het aanstaande EK in 2012. Dan zie je veel bouwactiviteiten voor een nieuwe luchthaven en stadions. Voor een infrastructuur die comfortabel en modern is (geworden).

Je loopt door straten en over boulevards die schoon zijn, zonder vuilnisbakken binnen handbereik. Je ziet de meest dure suv's rondrijden en alle luxe merken vind je met winkels in het straatbeeld. Op de koop toe start je in een prima hotel en staat er sushi op het menu. Je begint langzaamaan te denken dat het misschien allemaal wel meevalt.

Het is alleen een façade. Blijkbaar. Want naast 100 families die bijna alles bezitten in de Oekraïne is er bijna geen middenklasse en is er een enorme onderlaag. Als parlementslid verdien je 40 keer het salaris van een specialist in het ziekenhuis. Lea Bouwmeester zou dan in Nederland een slordige 8 miljoen per jaar binnentikken. Er klopt dus iets niet.

En dat zie je terug in de levensverwachting van mannen met 64 jaar. Wel handig als je pas met 65 met pensioen kan, hoef je je daar als regering niet druk over te maken.

Achter die façade zie je ook de ellende van baby's die hiv-geïnfecteerd zijn, doordat hun ouders drugs gebruikten of te veel onveilige seks hadden. Hadden, want 80 procent van die baby's is wees. En heeft niets om op terug te vallen. De bevlogenheid waarmee mensen voor hen zorgen is geweldig om te zien.

Ook geweldig is de dagopvang van straatkinderen. In een redelijk verzorgd (te)huis zie je tienermeisjes. Keurig zittend op een rij word je aan hen voorgesteld. Met net gekamde haren en schone kleren lijken ze veel baat te hebben bij deze opvang.

En dat hebben ze ook, want een paar uur later gaan we op excursie naar waar ze wonen. En dan sta je dus in een bouwval zonder ramen en deuren in een kamer waar ze trots op zijn, waar ze zelfs hun schoenen uitrekken, maar wat neerkomt op een paar versleten Perzische kleedjes op een betonnen vloer en matrassen die te ranzig zijn om over na te denken. Om over het aroma en al het afval maar te zwijgen.

En dan zijn we op weg in de nachttrein van Kiev naar Odessa en is je conclusie dat je je hier niet op voor kunt bereiden. Pas als je het ziet met je eigen ogen en ruikt met je eigen neus, dan dringt het echt door waarom het werk van UNICEF zo hard nodig is hier en wat een lange weg er nog te gaan is om de uitzichtloosheid van baby' en tieners met hiv te verlichten en hen nog wat perspectief te bieden.

Maar gelukkig zijn ze wel bijna klaar voor het EK.

Dag 2

dag_2_1Spoken bestaan.

Ja echt, spoken bestaan. En dan heb ik het niet over Casper het spookje, want zijn bestaan erkennen we allemaal al.

In de Oekraïne hebben de spoken zich vermomd als straatkinderen.  Dat is de methode hier om een probleem op te lossen, je ontkent het bestaan ervan. Je criminaliseert ze, dan kun je ze oppakken en vastzetten en zijn ze van de straat. Dan hef je ook nog het ministerie op dat er beleid voor zou moeten maken en schoon is je straatje.

Maar er is hoop. Hoop in de vorm van NGO's die deze kinderen perspectief bieden. 'Way home' bijvoorbeeld geeft kinderen een thuis. Vangt ze 24 uur per dag op en begeleidt ze terug de samenleving in. Ze worden gestimuleerd om een opleiding te volgen, zich creatief te ontwikkelen en weer zelfvertrouwen te krijgen. Ongeveer 20 kinderen hebben zichzelf gisteren aan ons gepresenteerd. Door te vertellen over hun droom en hoe ze die willen vervullen. Aan het licht in hun ogen zie je dat ze, ondanks alle ellende in hun jonge leven, hoop hebben. En vertrouwen dat het lukt. Een aantal van hen woont hier al een aantal jaren en heeft zich ontwikkeld van een lijmsnuiver uit de goot tot een zelfstandig wonende tiener die studeert aan de universiteit.

Dat is wel wat anders als we Volva spreken. We ontmoeten hem als we met 'Way home' de straat op gaan. Met een busje gaan ze naar bepaalde plekken waar ze de kinderen voorzien van eten, sanitaire producten en schone kleding (van UNICEF). Volva zit met een paar andere jongens op een stoepje. Twee van hen bewegen raar. Lopen moeilijk en ik verwar het met kinderen uit Nederland met een spasme. Hier hebben ze geen controle over hun verzwakte spieren door de bijwerking van de cocktail aan pillen die ze slikken om in hun roes te raken.
Als Femke Volva vraagt naar zijn droom, is zijn antwoord duidelijk: dood zijn. "Als je als kind iets hebt, dan kun je dromen over meer. Als je niets hebt, dan is de dood de oplossing en stopt de pijn".
De mobiele brigade van 'Way home' houdt ze op de been en is een van de onderdelen die werkt en die mede dankzij UNICEF mogelijk zijn.

Over mobiele brigades gesproken.
'Faith, hope and love' heeft een mobiele kliniek die tieners opzoekt die zichzelf prostitueren. Deze meiden heb je in verschillende gradaties: upper class, middle class en lower class. Hun tarief, werklocatie en clientèle verschillen. Wat hen bindt is dat ze er in ieder geval voldoende geld mee verdienen om er een dak boven hun hoofd van te kunnen betalen of hun familie mee kunnen onderhouden. Wat hen ook bindt is het hoge risico op een soa, hiv, misbruik en mishandeling en gedeeltelijk drugsgebruik om het te kunnen blijven doen. De mobiele kliniek zorgt voor aandacht, test ze en helpt als ze geïnfecteerd zijn.

De spoken die wij hebben ontmoet heten geen Casper, maar Maria, Anton, Volva, Marian, Sergei en Oxana. Echte mensen met echte ellende. Maar ook met uitzicht op een toekomst als ze het  'lot uit de loterij' hebben als ze de kans krijgen (en pakken) die een NGO hen biedt....

 

Dag 3

dag_3Vroegah was alles beter!

Het is al weer 22 jaar geleden dat de Muur viel. Weg van het communistisch systeem, op naar een democratie. .

Dat het nog geen walhalla is, dat is duidelijk, maar ze zijn op de goede weg met vrije verkiezingen, ondernemerschap en revoluties met anjers in plaats van wapens.

Toch heb ik hem gehoord, 'vroeger was alles beter'. Niet van oudjes die nu bijna geen pensioen meer krijgen, maar van een arts van mijn leeftijd.

Hij bedoelt dat er vroeger tenminste een sociaal systeem was dat overal hetzelfde was en dat werkte. Niet dat dat systeem heel goed was overigens, maar beter iets dan niets.
Ze hadden daarna het oude systeem als het ware moeten resetten en opnieuw moeten beginnen, maar nu is het een ruïne van het oude dat met los zand bij elkaar gehouden wordt. Kinderen met een huidziekte die drugsverslaafd zijn kunnen niet bij een dermatoloog terecht omdat ze verslaafd zijn maar ze kunnen ook niet afkicken omdat ze een huidziekte hebben, en zo draait de ambtelijke molen zijn rondje.

Wat opvalt is dat alle instellingen die we bezoeken, zowel staats als NGO, kampen met geldgebrek en niet toekomen aan het realiseren van hun doelen. Is het dan verantwoord om als overheid enkele miljarden aan een EK uit te geven?

Gelukkig wordt er wel al samengewerkt, maar een groter geheel ontbreekt en navelstaren is soms nog aan de orde. Niet bewust, want aan bevlogenheid ontbreekt het niet. Ze hebben richting en een steuntje in de rug nodig.

Dat het ministerie opgeheven is, helpt hier niet bij. UNICEF is op zoek naar de nieuwe beleidsmakers. UNICEF bouwt/runt zelf geen opvanghuizen etc. maar financiert initiatieven en fungeert als vliegwiel. Het moet na bijvoorbeeld een jaar lokaal of door de overheid overgenomen worden. Ook zorgen ze ervoor dat de verschillende partijen met elkaar gaan praten en van elkaar leren. De 'best practices' uitrollen en er beleid ontstaat.

Dat klinkt abstract en dat is het ook. De kinderen van de kinderen die wij ontmoeten zullen er meer baat bij hebben, maar dan is het wel duurzaam.

Zoals je eerder hebt kunnen lezen, wordt er evengoed veel goeds gedaan. Rechts op de foto zie je Oxana. Acht maanden lang heeft ze als (sex)slavin in Turkije gewoond, samen met 27 andere vrouwen. Ze is bevrijd door de Turkse politie en is door de NGO 'Faith love & hope'  in de haven van Odessa opgevangen en daarna begeleid en opgeleid. Door de crisis heeft ze nog geen baan, maar haar leven heeft ze terug. Onderweg naar morgen, samen met haar dochtertje.

Dag 4 en 5

dag_4_1Hiv  en drugs brengen veel goeds.

Donetsk wordt de stad van 1 miljoen rozen genoemd. Ik heb geprobeerd ze te tellen, maar ik denk dat ze het symbolisch bedoelen, vanwege alle mensen die vanuit hun hart anderen helpen.

Dat is de rode draad van het verhaal van de hulpverleners die we gesproken hebben. Bijna allemaal hebben ze een drugs- en/of drankverleden en soms zijn ze hiv-besmet. 10 jaar geleden was je ten dode opgeschreven. Vandaag word je door een van de vele NGO's opgevangen. En dat heeft veel van hen het licht doen zien. Vanuit hun eigen ervaring kunnen en willen ze anderen helpen, 'want er is geen systeem om op terug te vallen'. Die solidariteit is bijzonder om te ervaren.

Liena is een meisje van circa 30 jaar. Door haar jarenlange verslaving heeft ze hiv opgelopen, drie kinderen gekregen (zonder hiv) en is ze alleenstaand. Nu wijdt ze haar leven aan het helpen van kinderen met hiv en hun families.

Ook bij 'Respect' zie je dit terug. De zoon van de oprichtster is aan zijn drugsverslaving overleden, daardoor besloot ze een NGO te starten. Bijna haar hele staf bestaat uit ex-patiënten. En zijn daarmee ook een voorbeeld, dat er een uitweg is.
Haar groep waarmee we mochten praten was heel bijzonder en open. De jongens vertelden hun verhalen over hun verslaving. Over hun situatie thuis, de verveling die veroorzaakt wordt doordat er totaal niets te doen valt. Dat de laatste gemeenteveldjes door corruptie alleen tegen betaling gebruikt mogen worden of verdwijnen ten gunste van nieuwe gebouwen. Als ze over hun tijd in de gevangenis praten zie je het vuur in hun ogen. Over hoe dit ze gevormd heeft, de agressie die ze moesten doorstaan. Zo zinloos voor mensen van hun leeftijd.

Anton, links naast Femke, is nu nog een gebruiker, dat merk je aan zijn hele doen en laten en hij geeft het ook toe. Hij is erg blij met 'Respect' en hij wil anderen helpen, en kok worden.

We hebben niet echt het idee dat de urgentie van het hiv-probleem tot de regering is doorgedrongen. En dat ze de juiste weg ingeslagen hebben om de jeugdproblemen op te lossen.

Tijdens ons bezoek aan een gevangenis voor mensen die in afwachting zijn van hun proces, mogen we de jeugdafdeling bekijken. Vanaf 14 jaar zijn je daden strafbaar en is de gevangenis je voorland. We zijn in een zorgvuldig geregisseerd toneelstuk beland. Stel je een dikke kolonel voor die een gevangenis runt waar al 30 jaar geen onderhoud is gepleegd, geflankeerd door een gladde jonge jongen van de PR-afdeling van de overheid, in burgerkleding, net gestreken overhemd en een aktetas. Op alle vragen krijgen we politiek correcte antwoorden en blijkbaar is hun enige uitdaging het ontbreken van kabel-TV en een vorm van LOI-onderwijs.

We bekijken de cel van 7 jonge jongens. 14 doodsbange ogen staren ons aan. Ze mogen een paar vragen beantwoorden maar die toezegging gaat niet van harte. Hun antwoorden lijken eerlijk, maar als de vraag te gevoelig wordt neemt de kolonel het snel over om het imago van de staat te beschermen. Ondanks het rooskleurige plaatje dat geschetst wordt ('met de opleiding die ze hier krijgen kunnen ze na hun detentie zo weer de maatschappij in'), weet je gewoon  dat je naar jongens aan het kijken bent die volledig beschadigd over een paar jaar op vrije voeten komen. Dit bevestigt zo het verhaal dat we eerder van Anton hoorden.

De Oekraïne is het land met het snelst groeiend aantal hiv-besmettingen ter wereld. Na 5 dagen projectbezoeken hebben we zoveel kinderen en tieners gezien die door drugsgebruik, onveilige sex of hun ouders, besmet zijn geraakt, dat je er moedeloos van wordt.

En dan was dit nog het topje van de ijsberg. En waren het kinderen die tenminste nog helemaal opgenomen werden door een NGO of door middel van hun mobiele brigade hulp ontvingen.

Het grootste probleem voor deze kinderen is de armoede en het feit dat ze uit gebroken gezinnen komen of al wees zijn van verslaafde ouders. Ze hebben vaak niets of niemand om op terug te vallen. Met zoveel uitzichtloosheid als wij gezien en gehoord hebben, snap je hun gebruik eigenlijk wel. En dat de weg nog lang is, is ook duidelijk. Maar toch wordt het stap voor stap iets beter.

Namens Christianne, Femke en Jeroen wil ik Lindy van UNICEF heel erg bedanken voor deze indrukwekkende reis. UNICEF is hier de verbindende factor voor een hoopgevende toekomst. En dat voelt goed.

Het werk van UNICEF in Oekraïne

UNICEF en de Nationale Postcode Loterij werken al sinds 1993 intensief samen. UNICEF wil de loterij graag met eigen ogen laten zien hoe belangrijk die samenwerking is. Daarom reisden we met vier medewerkers van de loterij naar Oekraïne. Nergens ter wereld stijgt het aantal hiv-infecties sneller dan in Oost-Europa en Rusland. Oekraïne heeft in deze regio het hoogste aantal hiv-infecties. Vooral jongeren die hiv hebben, zijn zeer kwetsbaar. UNICEF werkt daarom samen met lokale organisaties, de overheid en jongeren zelf om hun omstandigheden te verbeteren. Voorbeelden zijn opvangtehuizen voor straatjongeren, het opleiden van jongeren als voorlichter en het praten met de overheid over een sociaal vangnet voor deze groep.